Định danh phi con người (NHI): Rủi ro bảo mật tiềm ẩn đằng sau AI agent

"Chọn tất cả các ô có đèn giao thông, xe đạp hoặc vạch sang đường."

Thở dài.

Năm 2026, việc hoàn thành CAPTCHA đôi khi giống như phải xuất trình giấy tờ chứng minh mình là con người để bước vào một câu lạc bộ mà 97,8% thành viên là robot. Đây không phải con số ngẫu nhiên: theo Cloud Security Alliance, tỷ lệ định danh máy so với định danh con người trung bình trong doanh nghiệp hiện là 45:1, tăng mạnh so với mức 17:1 vào năm 2023.

Điều trớ trêu là các đội ngũ bảo mật đang dành rất nhiều công sức để xác minh người truy cập thực sự là con người (và phải là đúng người được phép truy cập). Trong khi đó, những định danh phi con người (non-human identities – NHI) bên trong hệ thống, bao gồm service account, bot và AI agent do chính doanh nghiệp triển khai, lại thường không được phân loại, không có người chịu trách nhiệm rõ ràng và thiếu cơ chế giám sát.

Dựa trên hướng dẫn từ Open Worldwide Application Security Project (OWASP) và Gartner, bài viết này giúp các CISO chủ động quản trị một trong những nhóm rủi ro bảo mật cấp thiết nhất hiện nay.

Vì sao định danh AI agent đặt ra thách thức cho phương pháp quản lý NHI truyền thống?  

Quản lý NHI truyền thống tập trung vào việc phát hiện các service account, bot và những định danh máy khác trong doanh nghiệp, sau đó xác định người chịu trách nhiệm cho từng định danh, cấp quyền theo nguyên tắc đặc quyền tối thiểu (least privilege), luân chuyển thông tin xác thực (credential rotation) và giám sát hoạt động sử dụng.

Phương pháp này được xây dựng dựa trên giả định rằng hoạt động của máy có thể dự đoán được. Chẳng hạn, một service account chỉ truy vấn một cơ sở dữ liệu cụ thể hoặc một thông tin xác thực API chỉ được sử dụng để kết nối hai ứng dụng đã được phê duyệt. Trong những trường hợp này, mỗi định danh đều có mục đích sử dụng ổn định, người chịu trách nhiệm rõ ràng và một tập hợp quyền truy cập cố định.

Tuy nhiên, khi AI agent xuất hiện, mô hình này bắt đầu bộc lộ những hạn chế.

Trong báo cáo Top 10 for Agentic Applications, OWASP chỉ ra rủi ro ASI03: Identity & Privilege Abuse (Lạm dụng định danh và đặc quyền). Rủi ro này xảy ra khi AI agent kế thừa hoặc sử dụng những quyền vượt quá phạm vi cần thiết cho một tác vụ cụ thể. Các quyền này sau đó có thể bị tái sử dụng, nâng cấp hoặc mang sang những ngữ cảnh vốn không được phép sử dụng.

Hãy hình dung tình huống sau.

Nếu CAPTCHA là nhân viên bảo vệ kiểm tra khách ở cửa câu lạc bộ, thì AI agent giống như một nhân viên VIP bên trong, có thể xử lý nhiều yêu cầu cùng lúc:

"Đặt bàn cho nhóm của tôi, lấy hóa đơn tháng trước, gửi biên lai cho người phụ trách tài chính và đặt xe đưa chúng tôi về nhà."

Nghe có vẻ là một yêu cầu hoàn toàn bình thường. Nhưng mỗi phần của yêu cầu lại liên quan đến một hệ thống khác nhau: danh sách khách, hồ sơ thanh toán, thông tin liên hệ của bên thứ ba và tài khoản có thể phát sinh chi phí. Mỗi thao tác đều tiềm ẩn rủi ro riêng về dữ liệu, quyền truy cập, gian lận và uy tín.

Một AI agent được cấp quyền xử lý tất cả những công việc này cũng giống như nhân viên VIP đang nắm giữ quá nhiều chìa khóa.

Hệ thống quản lý NHI truyền thống có thể xác nhận rằng nhân viên VIP này có thẻ ra vào hợp lệ và có người chịu trách nhiệm quản lý. Tuy nhiên, hệ thống thường không thể xác định liệu tại thời điểm thực hiện yêu cầu, nhân viên đó có thực sự được phép:

• Xem dữ liệu thanh toán của một khách hàng cụ thể hay không.

• Thực hiện giao dịch bằng một thẻ thanh toán nhất định hoặc vượt quá hạn mức đã quy định hay không.

• Sử dụng quyền truy cập được mượn, kế thừa hoặc ủy quyền từ một nhân viên khác hay không.

• Thực hiện yêu cầu đã bị thao túng hoặc được cài cắm trong một ghi chú độc hại hay không.

Các biện pháp kiểm soát NHI truyền thống vẫn đóng vai trò nền tảng. Tuy nhiên, AI agent cần cơ chế đánh giá quyền truy cập chi tiết tại thời điểm thực hiện hành động (action-time judgment) để xác định thao tác nào được phép diễn ra trong ngữ cảnh hiện tại, thay vì chỉ kiểm tra xem định danh có hợp lệ hay không.

Framework quản trị AI agent  

Theo Hướng dẫn của Gartner dành cho CISO về việc đưa AI vào sử dụng rộng rãi trong doanh nghiệp, các tổ chức cần phân loại AI agent theo mức độ tự chủ và độ nhạy cảm của dữ liệu, thực thi nguyên tắc đặc quyền tối thiểu (least privilege) và chỉ định người chịu trách nhiệm quản lý. Đây là một phần trong chiến lược quản trị AI mang tính phối hợp giữa các bộ phận, dựa trên nguyên tắc Zero Trust.

Phân loại AI agent theo mức độ tự chủ (autonomy) và độ nhạy cảm của dữ liệu (data sensitivity)  

Phân loại AI agent theo mức độ tự chủ (autonomy) nghĩa là xác định mức độ mà agent có thể tự thực hiện công việc trước khi cần sự can thiệp của con người. Gartner đưa ra bốn cấp độ tự chủ của AI agent, được thể hiện trong ma trận dưới đây kết hợp với độ nhạy cảm của dữ liệu, bởi chỉ dựa vào mức độ tự chủ là chưa đủ để đánh giá rủi ro.

Khi AI agent có mức độ tự chủ cao và được tiếp cận dữ liệu nhạy cảm như mã nguồn hoặc thông tin tiền lương, doanh nghiệp cần áp dụng các biện pháp kiểm soát thận trọng hơn.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng mức "Nghiêm trọng / Cần thiết kế lại" (Critical/redesign) không có nghĩa là doanh nghiệp tuyệt đối không được sử dụng AI. Thay vào đó, tổ chức cần giảm thiểu rủi ro trước khi triển khai, chẳng hạn như loại bỏ quyền ghi dữ liệu được cấp thường trực (standing write privileges) và thay bằng cơ chế phê duyệt bắt buộc (approval gates), hoặc giảm hạn mức giao dịch.

Thực thi nguyên tắc đặc quyền tối thiểu (least privilege)  

Thực thi nguyên tắc đặc quyền tối thiểu nghĩa là giới hạn những hành động mà AI agent được phép thực hiện cũng như thời gian duy trì quyền truy cập.

Các biện pháp này có thể bao gồm vô hiệu hóa quyền truy cập mạng, chặn chia sẻ dữ liệu ra bên ngoài hoặc hạn chế một số chức năng trực tiếp ở cấp nền tảng.

Chỉ định người chịu trách nhiệm cho từng AI agent và công cụ  

Điều này có nghĩa là doanh nghiệp cần xác định AI agent đang sử dụng quyền hạn của ai để thực hiện các tác vụ được giao. Sự phân biệt này rất quan trọng: AI agent có thể hành động thay mặt nhân viên, nhưng không nên sử dụng định danh khiến hệ thống không thể phân biệt agent với nhân viên đó trong log IAM và các quyết định cấp quyền truy cập.

Tôi đồng tình với khuyến nghị của Gartner về việc nghiêm cấm AI agent sử dụng chung thông tin xác thực (credentials) của con người hoặc tái sử dụng phiên đăng nhập (session reuse). Thay vào đó, mỗi AI agent cần được cấp một định danh riêng biệt và có một cá nhân chịu trách nhiệm quản lý rõ ràng.

Checklist dành cho CISO khi bắt đầu quản trị AI agent  

• Kiểm kê toàn bộ định danh phi con người (NHI), bao gồm cả AI agent, thay vì chỉ tập trung vào service account và API key.

• Phân loại AI agent theo mức độ tự chủ và độ nhạy cảm của dữ liệu, sử dụng ma trận đánh giá ở trên để xác định những trường hợp có mức rủi ro cao.

• Thực thi nguyên tắc đặc quyền tối thiểu (least privilege) với quyền truy cập có thời hạn. Tránh cấp quyền thường trực (standing permissions) khi có thể sử dụng quyền giới hạn theo từng tác vụ và tự động hết hạn.

• Chỉ định một cá nhân chịu trách nhiệm cho mỗi AI agent, không cho phép sử dụng chung thông tin xác thực hoặc tái sử dụng phiên đăng nhập.

• Thực hiện kiểm toán định kỳ, vì quyền truy cập và hành vi của AI agent có thể thay đổi, dần sai lệch so với phạm vi được cho phép ban đầu.

Cần nhấn mạnh rằng những biện pháp này không nhằm cản trở doanh nghiệp ứng dụng AI. Mục tiêu đơn giản là đảm bảo luôn có cơ chế giám sát và kiểm soát quyền truy cập, ngay cả khi các tác vụ được thực hiện bởi AI agent thay vì con người.

Câu hỏi thường gặp  

Định danh phi con người (Non-human identity – NHI) là gì?  

Định danh phi con người (NHI) là bất kỳ định danh nào được sử dụng bởi máy hoặc hệ thống để xác thực hay thực hiện các hành động trong môi trường IT, bao gồm service account, thông tin xác thực API (API credentials), bot và ngày càng phổ biến là AI agent.

Quản lý NHI truyền thống tập trung vào việc phát hiện các định danh này, chỉ định người chịu trách nhiệm, cấp quyền theo nguyên tắc đặc quyền tối thiểu (least privilege), luân chuyển thông tin xác thực (credential rotation) và giám sát hoạt động sử dụng.

Vì sao AI agent tiềm ẩn rủi ro khác với các định danh phi con người truyền thống như service account?  

AI agent tiềm ẩn những rủi ro khác biệt vì chúng có thể kế thừa hoặc sử dụng các quyền vượt quá phạm vi cần thiết cho một tác vụ cụ thể. Những quyền này có thể bị tái sử dụng, nâng cấp hoặc mang sang các ngữ cảnh nằm ngoài phạm vi được cấp phép ban đầu.

Trong khi đó, quản lý NHI truyền thống được thiết kế cho các hoạt động máy có thể dự đoán được, trong đó mỗi định danh có mục đích sử dụng ổn định, người chịu trách nhiệm rõ ràng và một tập hợp quyền truy cập cố định.

Nguyên tắc đặc quyền tối thiểu (least privilege) có ý nghĩa gì đối với AI agent?  

Đối với AI agent, nguyên tắc đặc quyền tối thiểu có nghĩa là giới hạn những hành động mà agent được phép thực hiện cũng như thời gian duy trì quyền truy cập.

Doanh nghiệp có thể thực thi nguyên tắc này bằng cách vô hiệu hóa quyền truy cập mạng, chặn chia sẻ dữ liệu ra bên ngoài hoặc hạn chế một số chức năng ở cấp nền tảng, thay vì cấp quyền truy cập thường trực (standing permissions).

Vì sao cần chỉ định người chịu trách nhiệm quản lý AI agent?  

Việc chỉ định người chịu trách nhiệm rất quan trọng vì dù AI agent có thể hành động thay mặt nhân viên, hệ thống vẫn phải phân biệt rõ hoạt động của agent với hoạt động của nhân viên đó trong log IAM và các quyết định cấp quyền truy cập.

Để đảm bảo trách nhiệm quản lý rõ ràng, các CISO cần nghiêm cấm AI agent sử dụng chung thông tin xác thực của con người hoặc tái sử dụng phiên đăng nhập (session reuse). Đồng thời, mỗi AI agent phải được cấp một định danh riêng biệt và có một cá nhân chịu trách nhiệm quản lý.

Nội dung gốc: Non-human identities: The hidden security risk behind AI agents